Normativa der aranés

Er alfabet der aranés a 26 letres: es 23 que fixèc Alibèrt e tres de mès (k, w, y). Aguestes tres letres non se sòlen emplegar en aranés e sonque apareishen en bèth signe convencionau o en paraules d’introduccion recenta. Es vocaus pòden portar accent (agut o greu) o trèma, e era c pòt portar trinca (ç).

• Er alfabet a 26 letres: 23 de tradicion occitana e k, w, y.
• Era k e era w sonque se tròben en signes convencionaus o en mots recents (km, web).
• Era y grèga s’utilizaue abans en occitan (payre, ley), mès ara l’a substituït era i.
• Letres damb signes diacritics: à, è, é, í, ï, ò, ó, ú, ü e ç (ce trincada).
• Noms de letres: acha (h), ve baisha (v), dobla be (w), ixa o icsa (x), i grèga (y), izèda (z).

Er aranés a sèt sons vocalics: /i/, /y/, /u/, /e/, /ɛ/, /a/ e /ɔ/. Era letra u se pronóncie /y/ (coma en francés), e era o se pronóncie /u/. Er accent grafic destrème es vocaus dubèrtes (è, ò) des barrades (é, ó).

• Era u representa eth son /y/ (anteriora arredonida): unitat, Salardú.
• Era o representa eth son /u/: union, dejós.
• Era e barrada se nòte é quan s’accentue: gésser; era e dubèrta, è: hèsta.
• Era o dubèrta /ɔ/ se nòte ò: pòble.
• Era a pòt portar accent greu: harà.

Eth son /b/ se pòt escríuer b o v. Eth son /k/ s’escriu c (deuant de a, o, u) o qu (deuant de e, i), e eth son /g/ s’escriu g o gu ena madeisha distribucion. Es oclusives sordes p, t, d e es nasaus m, n non presenten dificultats grafiques.

• Eth son /b/ se grafie b o v: ben, vin.
• Eth son /k/ se grafie c o qu: casa, quimic.
• Eth son /g/ se grafie g o gu: gat, guitèra.
• Era v se ditz «ve baisha».

Eth son /s/ (sord) se pòt escríuer s, ss, ç o c, segontes era posicion e eth mot. Eth son /z/ (sonor) s’escriu z o s entre vocaus.

• /s/ se grafie s (segur), ss entre vocaus (uassi), ç (caça) o c deuant de e, i (ceba).
• /z/ se grafie z (zèro) o s entre vocaus (casa).
• Era s simpla entre vocaus sone /z/; entà eth son sord cau ss.

Eth son africat /ts/ s’escriu -tz o -ts a finau de mot, e eth son /dz/ s’escriu tz. Eth son palatau /tʃ/ s’escriu ch, e eth son /dʒ/ s’escriu tj o tg.

• /ts/ finau se grafie -tz (prètz) o -ts (dits).
• /dz/ se grafie tz entre vocaus (dotze).
• /tʃ/ se grafie ch (chicolate, pòcha).
• /dʒ/ se grafie tj (potja) o tg (hitge).

Eth son fricatiu palatau sord /ʃ/ s’escriu sh o ish, e eth sonor /ʒ/ s’escriu j o g. Era h representa un son glotau aspirat /h/, pronunciat, coma en hèsta.

• /ʃ/ se grafie (i)sh: peish, shivau.
• /ʒ/ se grafie j (jamès) o g deuant de e, i (gimnàs).
• Era h iniciau se pronóncie coma aspirada glotau /h/: hèsta.

Eth son nasau palatau /ɲ/ s’escriu nh, e eth son laterau palatau /ʎ/ s’escriu lh. Era n finau pòt sonar velar /ŋ/, coma en cançon.

• /ɲ/ se grafie nh: companhia.
• /ʎ/ se grafie lh: oelha.
• Era -n finau pòt realizar-se velar (/ŋ/): cançon.

Era vibranta multipla /r/ s’escriu rr entre vocaus o r a començament de mot; era batuda /ɾ/ s’escriu r entre vocaus. Es semivocaus /w/ e /j/ s’escriuen u e i, abans o dempús dera vocau.

• /r/ vibranta: rr entre vocaus (carrèr) e r- iniciau (ràbia).
• /ɾ/ batuda: r simpla entre vocaus (cara).
• /l/ se grafie l: libre.
• /w/ se grafie u, deuant o darrèr de vocau: guaire, cèu.
• /j/ se grafie i, deuant o darrèr de vocau: istòria, aigua.

Er aranés a mantengut formes proparoxitònes (musica, gramatica, politica), que tanben tenden a pronunciar-se planes; per aquerò aguesti mots non pòrten accent grafic. Er accent grafic s’escriu sus totes es e e o dubèrtes, sus es mots agudi acabats en vocau o vocau + s e sus es plans acabats en consonanta diferenta de s o en diftong.

• Musica, gramatica, politica, logic, economic non pòrten accent grafic.
• Totes es e e o dubèrtes pòrten accent greu: bèra, pè, òme, pòcha.
• S’accentuen es oxitòns (agudi) acabats en vocau o vocau + s: veirà, francés, Salardú.
• S’accentuen es paroxitòns (plans) acabats en consonanta diferenta de s, en diftong o diftong + s: córrer, notícia, abséncies.
• S’accentue era 3ª persona deth plurau deth futur: parlaràn, voleràn.
• Se coïncidissen trèma e accent sus era madeisha vocau, sonque s’escriu er accent: país.

Es formes verbaus planes en -en sonque s’accentuen quan era -en ei precedida de vocau atòna. Era 1ª persona deth present des vèrbs en -iar s’accentue quan ei plana. Bèri monosillabs pòrten accent: tà, é e qué.

• Formes en -en precedides de vocau atòna: accent (anóncien, renóncien).
• Formes en -en precedides de vocau tonica o consonanta: sense accent (metien, saben, artenhen).
• 1ª persona deth present des vèrbs en -iar, quan son planes: pronóncii, sémii, càmbii.
• tà (forma abreujada d’entà) pòrte accent.
• é per ei en «i é»: Era gojata non i é.
• qué interrogatiu, o relatiu precedit de preposicion, pòrte accent.

Eth trèma s’emplegue en dues ocasions: entà indicar que i o u non hèn diftong damb era vocau precedenta, e entà indicar que era u de gu e qu se pronóncie deuant de e e i.

• Ï, ü quan non apertien ara madeisha sillaba qu’era vocau precedenta: païsi, coïncidir.
• Ü en gü, qü deuant de e, i quan se pronóncie /gw/, /kw/: lingüistica, qüestion.
• Se coïncidissen trèma e accent, sonque s’escriu er accent: país.

Eth junhent (guionet) amasse graficament mots qu’an ua clara unitat prosodica, formau o semantica. S’emplegue damb es pronòms enclitics, enes numeraus compausats e en bèri tipes de paraules compausades.

• Pronòms atòns enclitics darrèr deth vèrb: parlar-te, Canta-me (mès s’i a elision, apostròf: portà’c).
• Numeraus 17, 18, 19 e deth 21 ath 29: dètz-e-sèt, vint-e-un.
• Compausats a on es dus elements hèn eth plurau: gat-garièr / gats-garièrs.
• Compausats per repeticion de formes verbaus, onomatopèies o formes expressives: anin-anan, lipos-lapos.
• Punts cardinaus: nòrd-èst, sud-american.
• Compausats damb eth prefixe non: non-violéncia.

Er apostròf mèrque era elision d’ua vocau o era supression d’ua consonanta, sense deishar espaci damb es mots vesins. S’apostròfen era conjoncion se, es pronòms me, te, se, era conjoncion que e era preposicion de, damb bères excepcions.

• Se, me, te, se s’apostròfen deuant de vocau, tanben deuant deth pronòm i: S’i vau, t’ac diderè.
• Que s’apostròfe, excèpte deuant deth pronòm i, de diftong o triftong, de òc e de «un aute», «ua auta».
• De s’apostròfe, excèpte deuant de diftong o triftong e de «un aute», «ua auta»: d’Arròs, mès de ueu.
• Le, lo, la s’apostròfen deuant de vocau: L’auem vist.
• Non s’utilize er apostròf deuant de h: ua taula de husta.
• Non cau deishar espaci entre er apostròf e es mots vesins.

Er apostròf tanben represente es formes redusides des pronòms atòns, era elision deth nèutre ac darrèr deth vèrb e d’autes contraccions fixades. Tanben s’emplegue en bèri indefinits e locucions, e entà elidir era -r der infinitiu deuant deth pronòm i.

• Formes redusides o elidides des pronòms atòns: M’as dat aquerò? Te’n diguí ua.
• Elision de ac darrèr d’un vèrb: Hè’c, Portà’c.
• Non deuant de en: No’n voi saber arren!
• Mos e vos deuant de pronòm de 3ª persona o en/ne: Mo’n dan, Vo’la pòrti.
• Indefinits e locucions: quauqu’un, quauqu’ua, pr’amor de, per’mor que.
• Elision dera -r der infinitiu deuant de i: Anà’i.
• Ja deuant de ac: J’ac sabes.

Eth punt volat s’escriu entre dues consonantes que se poderien confóner damb un digraf, sustot quan un prefixe en- o des- precedís ua h.

• S’emplegue entre dues consonantes que poderien confóner-se damb un digraf.
• Cas tipic: prefixes en- e des- deuant de h (en·h, des·h), entà evitar era lectura nh o sh.

Es punts suspensius indiquen era suspension dera oracion o ua arturada. Son sonque tres punts, amassats ath mot precedent sense espaci.

• Sonque s’i meten tres punts.
• Van amassats ath mot precedent, sense espaci en blanc.
• Entre parentèsis o claudators indiquen era supression d’un fragment: (...).
• Se pòt méter còma darrèr des punts suspensius, mès jamès deuant.

Eth signe «!» indique suspresa, admiracion, exclamacion o crits. Normaument sonque s’escriu eth signe de tancament, amassat ath mot precedent; eth de dubertura «¡» se pòt emplegar mès non ei massa usuau.

• Ua frasa sonque pòt auer un signe d’admiracion de tancament.
• Eth signe de dubertura «¡» ei possible mès pòc usuau.
• Darrèr de «!» non se pòt escríuer punt, mès òc coma o punt e coma.
• S’escriu amassat ath mot precedent, sense espaci.

Eth signe «?» indique es preguntes dirèctes. Ei aconselhable d’emplegar sonque eth signe de tancament, mès en oracions longues se pòt emplegar tanben eth de dubertura «¿». S’escriu sense espaci, seguint era tipografia catalana e non era francesa.

• S’aconselhe d’emplegar sonque eth signe de tancament «?».
• En oracions longues se pòt emplegar tanben «¿».
• Darrèr de «?» non se pòt escríuer punt, mès òc coma o punt e coma.
• S’escriu amassat ath mot precedent, sense espaci (non seguir eth modèl francés).

Es diftongs son grops formats per ua vocau, nuclèu dera sillaba, e ua semiconsonanta /j/ (notada i) o /w/ (notada o o u). Son decreishents quan era semivocau va darrèr dera vocau, e creishents quan va deuant. Quan es vocaus non formen diftong, se mèrque damb trèma.

• Diftongs decreishents (vocau + semivocau): [aj] mair, [ɛj] pèira, [aw] causa, [ɛw] cèu, [iw] liure.
• Diftongs creishents (semiconsonanta + vocau): [ja] istòria, [jɛ] ièrla, [wa] quate, [we] huec.
• /j/ se nòte i; /w/ se nòte o o u.
• Se non i a diftong, se mèrque damb trèma: veïcul, reünir, flaüta.
• En qu e gu, cau ü quan era u sone /w/ deuant de e, i: qüestion.

Es triftongs se dan quan ua semiconsonanta va deuant deth nuclèu vocalic e aguest ei seguit d’ua semivocau. En aranés eth diftong tonic [ew] o [iw] passe sovent a [iew] (Dieu), encara qu’en Canejan se redusís a [iw] (Diu).

• Estructura: semiconsonanta + vocau + semivocau.
• Triftongs damb /j/ iniciau: /jaw/ vediau, /jew/ Dieu, /jej/ miei, /jow/ vantariòu.
• Triftongs damb /w/ iniciau: /wej/ ueit, /waj/ guaire, /waw/ quau, /wew/ ueu.
• Ena màger part dera Val se mantie [iew] (Dieu, acieu); en Canejan s’ei reduït a [iw] (Diu, aciu).

Quan cau trincar un mot a finau de linha, se hè en tot respectar es sillabes. Bèri digrafs se separen entre dues sillabes (ss, rr, tj, tg, tz, ll, ish entre vocaus), mès d’autes non se separen jamès (lh, nh, ch, gu, qu). Es digrafs tz, th e eth trigraf ish a finau de mot non se separen.

• Se trinque eth mot respectant es sillabes.
• Se separen: ss (cas-se), rr (ar-rat), tj (rat-ja), tg (viat-ge), tz (dot-ze), ll (pal-le), ish (cai-sha).
• tz, th e ish a finau de mot non se separen: ca-laish, can-tatz, cas-tèth.
• Non se separen jamès: lh, nh, ch, gu, qu (ca-lha-da, mon-ta-nha, re-gu-lar).

Er aranés a un article definit de tipe «pirenenc»: eth, era en singular e ua soleta forma, es, entà toti dus genres en plurau. Deuant de vocau eth masculin singular pren era forma er. En aranés non i a article nèutre.

• Masculin singular: eth; femenin singular: era; plurau des dus genres: es.
• Deuant de vocau, eth masculin singular se ditz er (er òme).
• En Bausen e Canejan s'emplegue eth deuant de vocau, prononciat [edj] (eth òme).
• Cau emplegar eth se eth mot comence per diftong o triftong (eth ueu, eth uelh).
• Deuant de h son acceptables eth e er, pr'amor qu'er us parlat ei fòrça abituau (er hum / eth hum).
• Er aranés non a article nèutre.
• En plurau era forma es ei epicèna: es òmes, es hemnes.

Er article indefinit concòrde en genre e nombre damb eth substantiu: un, ua en singular e uns, ues en plurau.

• Masculin: un (sing.), uns (pl.).
• Femenin: ua (sing.), ues (pl.).

En aranés non i a article partitiu: entà indicar ua quantitat indeterminada n'i a pro damb eth substantiu solet, sense «de» ni article. En d'autes parlars occitans se tròbe «de pan», «dau vin», qu'ei bon de reconéisher ena lectura.

• Er aranés non utilize article partitiu.
• Eth substantiu va sense determinant: «Voi pan», non «voi de pan».
• En d'auti parlars occitans s'emplegue «de» o «de» + article (vòli de pan, vòli dau vin); cau tier-ne compde en liéger tèxtes d'autes modalitats.

Er aranés non utilize article personau deuant des nòms de persona: se ditz «Milon», «Menique», non «eth Milon». D'auti parlars occitans sí que l'emplèguen (lo Milon, la Marion).

• Deuant de nòms de persona non se mete article en aranés.
• Er article «pirenenc» eth, era non se combine damb nòms pròpris de persona.

Er aranés distinguís dus grads de distància, aguest (pròp) e aqueth (luenh), e entà un element encara mès luenhan ahigís «d'aquiu delà». I a tanben pronòms nèutres (açò, aquerò, çò) e advèrbis de lòc corresponents (aciu, aquiu, aquiu delà).

• Pròp deth parlant: aguest, aguesta, aguesti, aguestes.
• Luenh: aqueth, aquera, aqueri, aqueres.
• Entà indicar un element mès luenhan s'ahigís «d'aquiu delà» (aqueth d'aquiu delà).
• Pronòms nèutres: açò (pròp), aquerò (luenh); tanben çò/lo/ce.
• Advèrbis: aciu/ací/acitau, aquiu/aquitau, aquiu delà.
• Era forma «aquí» non s'emplegue actuaument en Aran.

Es possessius aranesi van precedits der article definit (eth mèn, era mia) e concòrden en genre e nombre damb era causa possedida. Era tresau persona a era madeisha forma entà un o mès d'un possessor (eth sòn, era sua).

• Eth possessiu va damb article: eth mèn telefon, era mia casa.
• Concòrde damb era causa possedida, non damb eth possessor.
• Un possessor: mèn/mia, tòn/tua, sòn/sua.
• Mès d'un possessor: nòste/nòsta, vòste/vòsta, sòn/sua.
• Pluraus masculins en -s (mèns, tòns, sòns) o en -i (nòsti, vòsti); femenins en -es.

Es quantitatius exprèssen quantitat. Bèri uns son variables en genre e nombre (molt, pòc, quant, tant, guaire) e d'auti son invariables (benben, bric, fòrça, massa, mens, mès, plan, pro…).

• Variables: guaire/guaira/guairi/guaires; molt/molta/molti/moltes; pòc/pòca/pòqui/pòques; quant/quanta/quanti/quantes; tant(tan)/tanta/tanti/tantes.
• Invariables: benben, bric, fòrça, massa, mens, mès, plan, pro, un pialèr, un shinhau, un arramat.
• Molt e quant son fòrça utilizadi ena lengua parlada, mès tanben se pòt emplegar fòrça e guaire.
• Coma advèrbi, guaire ei invariable (Non n'i a guaire).

Es indefinits pòden foncionar coma adjectius (acompanhant un nòm) o coma pronòms. Bèri uns varien en genre e nombre (aute, bèth, cèrt, madeish, tot…) e d'auti son invariables (cada, arren, arrés, degun, cap, quauquarrés).

• Adjectius: andús/andues, aute, bèth/bèra (pl. bèri/bères), cada, cèrt, diferenti, diuèrsi, madeish, uns quanti, quauque, quinsevolh, tot (pl. toti), tau.
• Pronòms: arren, arrés/degun, cap, bèth un/bèra ua, cada un/cada ua, quauqu'un, quauquarrés, quauque degun, un.
• Arren se referís a causes e arrés/degun a persones.
• Er indefinit masculin plurau fenís sovent en -i: auti, bèri, cèrti, toti, madeishi.
• S'escriu andús, andues (ortografia fonètica).

Es interrogatius servissen entà hèr preguntes. Qui, qué e perqué son pronòms invariables; quin e guaire varien en genre e nombre; quan, com/quin e a on son advèrbis invariables.

• Pronòms invariables: qui (persones), qué (causes), perqué.
• Variables: quin, quina, quini, quines; guaire, guaira, guairi, guaires.
• Advèrbis: quan (temps), com/quin (manèra), a on (lòc).

Es numeraus cardinaus indiquen quantitat e es ordinaus orde. Un e dus an forma femenina (ua, dues) e se trasmet as compausats (vint-e-ua, dues centes). Ordinaus: es prumèrs an formes pròpries (prumèr, segon, tercèr, quart, quint) e es auti se formen damb -au (dusau, tresau, cincau, detzau). Tanben i a fraccionaris, multiplicatius e collectius.

• Un/ua e dus/dues varien en genre, tanben enes compausats: vint-e-un (-ua), dus cents o dues centes.
• Es compausats de desena e unitat se junhen damb «-e-» e guionets: dètz-e-sèt, vint-e-cinc; mès: trenta un, trenta dus.
• 90 se ditz nauanta o novanta.
• Ordinaus: prumèr, segon/dusau, tercèr/tresau, quart/quatau, quint/cincau; dempús, cardinau + -au (detzau, vintau, centau, milau).
• Fraccionaris: quart, miei, decim…; multiplicatius: doble, triple, quadruple…
• Collectius, precedits d'un cardinau: un parelh, un dotzenat, dues vinties, un milèr…

Er occitan a dus genres, masculin e femenin, e non i a ua règla generau: ei er usatge e era tradicion qu'an fixat eth genre de cada nòm. Generaument es nòms en -a son femenins e es acabadi en -e, -i o consonanta son masculins, mès damb excepcions (problèma, diplòma). Eth femenin se forme de diuèrses manères.

• Era règla mès comuna: masculin + -a (gojat → gojata, pagés → pagesa).
• Masculins en -th → femenin en -èra (vedèth → vedèra, audèth → audèra).
• Masculins en -n velara pèrden era n en femenin (vesin → vesia, besson → bessoa).
• -e càmbie en -a (mèstre → mèstra); tanben -essa (comde → comdessa, mètge → metgessa) e -itz (trobador → trobairitz).
• Consonanta finau sorda se sonorize (amic → amiga, lop → loba), damb excepcions (gat → gata, gojat → gojata).
• Bèri nòms son epicens (sèrp, artista, membre) o an arraïtz desparièra (pair/mair, òme/hemna, taure/vaca).
• Es nòms en -au provenents de -l son invariables o pòden auer forma en -l: generau/general → generala.

Coma enes substantius, eth femenin des adjectius se forme sovent ahigent -a ath masculin (bon → bona). Mès eth passatge ath femenin pòt comportar autes modificacions segontes era terminason deth masculin.

• -e → -a: terrible → terribla, praube → prauba.
• -i → -ia, damb accent grafic: contrari → contrària, necessari → necessària.
• Diftong o -u + -a: blu → blua, beròi → beròia.
• -u d'origina v/b latina: u o v (esclau → esclaua/esclava); -u d'origina -l: l (mau → mala).
• Consonanta sorda se sonorize (mut → muda, polit → polida), damb fòrça excepcions (net → neta, espés → espessa).
• -g → -j (mòg → mòja); -th → -ra (bèth → bèra); -n velara se pèrd (plen → plea).
• Invariables: es acabadi en -a de formacion sabenta (socialista) e es acabadi en -au (normau, principau).
• -eu → -èa: contemporanèu → contemporanèa.

Eth plurau des substantius se forme generaument ahigent -s. Es acabadi en -a hèn eth plurau en -es; es acabadi en -s, -sc, -sh, -ç e bèri uns en -th prenen -i, e es acabadi en -tz ahigissen -es.

• Règla generau: + -s (òme → òmes, man → mans).
• -a → -es (dia → dies, hemna → hemnes, problèma → problèmes).
• Substantius en -s, -ç, -sc, -sh (e moth) + -i: país → païsi, temps → tempsi, bòsc → bòsqui, peish → peishi.
• -tz + -es: votz → votzes, lutz → lutzes.

Es adjectius masculins hèn majoritariament eth plurau en -i (dolent → dolenti), damb sonorizacion dera consonanta finau quan cau (parlat → parladi). Es femenins en -a hèn -es, e bèri masculins prenen -s.

• Masculin + -i: dolent → dolenti, gròs → gròssi, verd → verdi.
• Era consonanta finau se pòt sonorizar: polit → polidi, parlat → parladi; plen → plei, bèth → bèri.
• Femenin -a → -es: polida → polides, comunista → comunistes.
• Masculin + -s, sustot en -au, diftong, -r, -e, -i: abituau → abituaus, servidor → servidors, agradable → agradables, imaginari → imaginaris.
• Bèri adjectius admeten -s o -i: darrèr → darrèrs/darrèri, polit → polits/polidi.

Es diminutius se formen damb sufixes coma -et/-eta, -onh/-onha e -òt/-òta, e s'apliquen a substantius, nòms de persona, adjectius e advèrbis. Er aumentatiu ei -às/-assa, que pòt auer un sens despectiu.

• Diminutius: -et, -eta (passet, tauleta); -onh, -onha (petitonh); -òt, -òta (omenòt, hemnòta).
• Es diminutius pòden anar damb substantius, nòms de persona, adjectius e advèrbis.
• Aumentatiu: -às, -assa, damb sens sovent despectiu.

Eth comparatiu se forme damb mès… que (superioritat), mens… que (inferioritat) e tan… com(a) (egalitat); que pòt èster seguit de «non pas». Bèri adjectius an comparatius sintetics (milhor, pitjor, major…). Eth superlatiu absolut se hè damb advèrbis coma plan o fòrça, e eth relatiu damb article + mès/mens.

• Superioritat: mès… que; inferioritat: mens… que.
• Darrèr d'un comparatiu de superioritat o inferioritat, «que» pòt èster seguit de «non pas».
• Egalitat: tan… com(a), deuant d'adjectius o advèrbis.
• Comparatius sintetics: bon → milhor; mau → pitjor/piri/pejor; gran → major; petit → mendre/menor; naut → superior; baish → inferior.
• Superlatiu absolut: molt, plan, fòrça, tot plen (plan e fòrça son es mès utilizadi); tanben «mès que».
• Superlatiu relatiu: eth, era, çò de… + mès/mens.

Es pronòms personaus fòrti son jo, tu, eth/era, nosati/nosates, vosati/vosates, eri/eres. Es pronòms atòns (me, te, lo, la, li, se, mos, vos, les, ac, ne, i) son clitics que s'apuen en vèrb; segontes era posicion an formes plees, elidides, renfortides o redusides.

• Fòrti: jo, tu, eth/era; nosati/nosates, vosati/vosates, eri/eres.
• Atòns de 3a persona: acusatiu lo/le (masc.) e la (fem.), datiu li/le, plurau les; reflexiu se; nèutre ac.
• Adverbiaus: ne (en) e i.
• Cada còp que sigue possible cau emplegar era forma elidida, damb er apostròf a dreta (M'a parlat de tu).
• Es formes renfortides (em, et, es, au) e redusides ('m, 't, 's) son pròpries de Bausen e Canejan; mès en tota era Val eth pronòm ne a era forma renfortida en (En voi un).
• Mos e vos pèrden era s en contacte damb un aute pronòm de 3a persona (Vo'la portarè deman).

Es pronòms atòns van deuant deth vèrb (proclitics) en totes es formes, excèpte damb er imperatiu, er infinitiu e eth gerondiu, a on van darrèr (enclitics) e s'estaquen damb guionet o apostròf. Era forma deth pronòm depen dera posicion e de s'eth vèrb comence o acabe en vocau o consonanta.

• Proclitic generau: Li da era man; enclitic damb imperatiu, infinitiu e gerondiu: Da-li era man, volie dar-li era man.
• Cau evitar es perifrasis de gerondiu (està dant-li → li da) e es perifrasis de passat «va dar-li» (→ li dèc).
• Darrèr deth vèrb s'emplegue era forma plea (portar-me, didetz-me); era redusida (lauà's) sonque en Bausen e Canejan.
• Deuant de vèrb començat en vocau s'emplegue era forma elidida (m'agrade, t'è vist, l'escote).
• Les e mos non s'elidissen jamès deuant de vocau (les escote, mos escote).
• Grop E: li parle / parlar-li; ac guarde / guardà'c; i guarde / guarda-i.

Es pronòms atòns se combinen en grops de dus (rarament tres), en un orde fix: reflexiu se, 2a persona, 1a persona, datiu, acusatiu, e fin finau ne, ac e i. Ena combinason CD + CI de 3a persona, entà evitar cacofonia, s'emplegue l'ac o les ac (CD definit) e li'n o les ne (CD indefinit).

• Orde: se – te/vos – me/mos – li/les (datiu) – lo/la/les (acusatiu) – ne – ac/i.
• En posicion proclitica s'escriuen separadi o apostrofadi (Te la cromparè; Ja se n'a anat); en enclitica, damb guionets o apostròfs (Crompa-te-la; Vè-te'n).
• Er apostròf se place tant a dreta coma sigue possible: Ja se n'a anat; Se'n vò anar.
• Me, te, se en prumèr lòc an forma plea, mès s'elidissen deuant d'ac, d'i o de vocau (M'ac dideràs; T'i estaràs).
• Mos e vos pèrden era s deuant d'un aute pronòm, exceptat ac e i (Mo'les portaràn; Brembatz-vo'n).
• CD definit + CI: l'ac (dus singulars) o les ac (un o es dus pluraus); cau evitar «se lo», «s'ac», «se les».
• CD indefinit + CI: li'n / li n' (CI singular), les ne / les n' (CI plurau).
• Ne en contacte damb un aute pronòm o particula s'elidís o se redusís: que'n, no'n.

Es pronòms atòns substituïssen un complement ja aparegut (referéncia anaforica) o qu'encara a d'arribar (cataforica). Eth pronòm que cau triar depen deth tipe de complement: CD definit → lo, la, les; CI → li, les; CD indefinit → ne; demostratiu nèutre o subordinada → ac. Es reflexius (me, te, se, mos, vos) an coma antecedent eth subjècte.

• CD definit (article, demostratiu o possessiu): lo/le, la, les (Pòrta-lo).
• CI: li (sing.), les (pl.), sense distincion de genre (Pòrta-li eth vrespalh).
• CD indefinit, numerau, quantificat o sense determinant: ne (Pòrta-ne tres).
• Reflexiu de 3a persona: se; tanben a valor impersonau enes passives pronominaus.
• Eth participi concòrde damb lo, la, les quan son deuant deth vèrb (L'è trapada; Non les è perdudes).
• Ena lengua parlada ei freqüent repetir eth datiu damb eth CI postverbau (Li as premanit er esdejoar ath mainatge?).

Eth pronòm adverbiau i substituís complements introdusidi per preposicions diferentes de de: a, de cap a, damb, tà, entà, en, per, enquia. Pronominalize eth lòc, eth complement de règim, era manèra, er esturment, era companhia e eth complement predicatiu.

• Complement de lòc o destinacion non introdusit per de: Ara i èm; I anaram.
• Complement de règim verbau damb preposicion que non sigue de: Tu tanben i as pensat?
• Complement de manèra, d'esturment e de companhia: Tostemp i parle; I escriui; I vau.
• Complement predicatiu: Tostemp i camine.
• Acompanhe vèrbs de percepcion (Non i veigui arren) e da valor impersonau a auer (Un còp i auie un rei).

Eth pronòm ne (en), deth latin inde, s'emplegue damb vèrbs de desplaçament (anar-se'n, tornar-se'n, gesser-se'n) e substituís complements introdusidi per de: CD o subjècte indefinits, complement atributiu, complement de règim damb de, procedéncia, complement deth nòm e der adjectiu.

• Vèrbs pronominaus de desplaçament: Me n'anè; Me'n tornè d'ora.
• Subjècte o CD indefinit, numerau, quantificat o sense determinant: Òc, ja n'a arribat bèth un; Pòrta-me'n un quilò.
• Complement atributiu e complement der adjectiu: Òc, que'n son; Ne sò plan satisfèt.
• Complement de règim damb de e procedéncia: D'aguest ahèr, ne parlaram deman; Vas tath mercat o ne tornes?
• Se redusís ('n) darrèr de me, te, se, mos, vos, lo, la, li e de non (me'n, li'n, no'n).
• Deuant de vèrb començat en vocau er apostròf va mès a dreta: Me n'an portat bèth un; Mos n'auem brembat.

Eth pronòm nèutre ac substituís un complement dirècte expressat damb un demostratiu nèutre (açò, çò, aquerò) o ua proposicion subordinada substantiva introdusida per que, de o se. Tanben apareish ena combinason CD + CI (l'ac, les ac). Cau non confoner-lo damb lo.

• Substituís açò, çò o aquerò en foncion de CD: Ac pòs hèr tu?
• Substituís ua subordinada substantiva de CD (que, de, se): Mos ac an dit.
• Se redusís a 'c en contacte damb vocau: Pòrta'c entà delà; guardà'c.
• S'emplegue en combinasons d'acusatiu e datiu entà evitar cacofonies: Ja l'ac è dit.
• Cau evitar «lo» en aguesti cassi: non «Ja lo sabi, açò» senon «J'ac sabi»; non «Me lo an dit» senon «M'ac an dit».

Es relatius introdusissen ua oracion subordinada que remet a un element nominau anterior. Que a un usatge generau e sovent va acompanhat d'un pronòm, possessiu o advèrbi; qui represente persones e, damb preposicion, qui/qué/eth quau. Sense antecedent s'emplegue qui, çò que, eth/era que, (a) on.

• Que, damb antecedent, coma subjècte o CD: Era gojata que t'agrade.
• Que pòt anar acompanhat d'un pronòm, possessiu o advèrbi: Ar amic que li dèishi eth telefon; Eth vesin qu'era sua casa a cremat.
• Darrèr de preposicion: qui (persones), qué (causes) o article + quau/quaus: de qué, de qui, dera quau.
• Lòc: (preposicion) + (a) on: Eth país d'a on ven.
• Sense antecedent: qui (Qui cerque, tròbe), çò que, aquerò que, eth/es que.
• Relatives explicatives entre còmes; especificatives sense còmes.

Er aranés a tres conjugasons: era prumèra en -ar (cantar), era dusau en -ir (servir) e era tresau, que recuelh es infinitius en -er tonic (poder), en -er atòn (méter), es monosillabs en -èir, -eir, -ier, -òir e hèr. Es formes non personaus son er infinitiu, eth gerondiu e eth participi passat, totes damb ua forma simpla e ua compausada. Era morfologia verbau der aranés ei era deth demai der occitan e non pas era deth gascon.

• Prumèra conjugason: infinitiu en -ar (cantar).
• Dusau conjugason: infinitiu en -ir (servir).
• Tresau conjugason: -er tonic (poder), -er atòn (méter) e monosillabs coma trèir, tier, vier, plòir, mòir e hèr.
• Era -r finau der infinitiu se pèrd ena prononciacion aranesa des d’antic.
• Infinitiu compausat: auer + participi (auer cantat); gerondiu compausat: auent + participi (auent cantat).
• Eth gerondiu simple a formes en -ant/-int/-ent e formes damb en / en tot: en cantar, en tot cantar, en cantant, en tot cantant.
• Participis passats: cantat, servit, metut; des auxiliars, agut e estat.

Eth vèrb cantar ei eth modèl des vèrbs en -ar. Es tempsi simples se formen sus eth radicau cant- e es tempsi compausats damb er auxiliar auer e eth participi cantat. Era 2a persona deth singular deth present acabe en -es e era 3a persona deth preterit en -c, trets caracteristics der aranés.

• Present: canti, cantes, cante, cantam, cantatz, canten (desinéncia -i ena 1a persona).
• Era 2a persona deth singular deth preterit a dues formes: cantès o cantères.
• Era 3a persona deth singular deth preterit acabe en -c: cantèc.
• Er imperatiu a tres persones: canta, cantem, cantatz; era 1a deth plurau ei presa deth subjontiu.
• Tempsi compausats damb auer + participi: è cantat (passat compausat), auia cantat (plus-que-perfècte), auí cantat (preterit anterior).
• Aurè cantat (futur anterior), auria cantat (condicionau passat), aja cantat (subjontiu passat), auessa cantat (plus-que-perfècte de subjontiu).

Eth vèrb servir ei eth modèl des vèrbs en -ir. Ei un vèrb incoatiu: en bères persones deth present d’indicatiu e de subjontiu ahig er increment -isc-/-iss-, coma ena lengua des trobadors (en catalan, -eix-). Es tempsi compausats se formen damb auer e eth participi servit.

• Present d’indicatiu damb increment: servisqui, servisses, servís, servissen; sense increment ena 1a e 2a deth plurau: servim, servitz.
• Present de subjontiu: servisca, servisques, servisque, servisquen, mès servigam, servigatz.
• Era 2a persona deth singular deth preterit a dues formes: servís o servires; era 3a acabe en -c: servic.
• Imperatiu: servís, servim, servitz.
• Tempsi compausats damb auer + servit: è servit, auia servit, aurè servit, aja servit.

Eth vèrb méter ei eth modèl dera tresau conjugason, en -er atòn. Eth radicau met- se manten en toti es tempsi e eth participi passat acabe en -ut (metut). Es tempsi compausats se formen damb auer + metut.

• Present: meti, metes, met, metem, metetz, meten.
• Era 2a persona deth singular deth preterit a dues formes: metís o meteres; era 3a acabe en -c: metec.
• Futur e condicionau sus er infinitiu: meterè, meteria.
• Imperatiu: met, metam, metetz.
• Participi en -ut: metut (era formacion en -ut ja ère favorizada en temps des trobadors).
• Tempsi compausats: è metut, auia metut, auí metut, aurè metut, aja metut, auessa metut.

Auer ei er auxiliar damb eth quau se formen es tempsi compausats de toti es vèrbs, èster inclús. Eth sòn present ei curt (è, as, a, auem, auetz, an) e eth participi ei agut. Eth subjontiu present e er imperatiu se basen en aj-/ag-.

• Present: è, as, a, auem, auetz, an.
• Imperfècte: auia, auies, auie, auíem, auíetz, auien.
• Preterit: auí, auís / aueres, auec, auérem, auéretz, aueren.
• Futur e condicionau damb radicau aur-: aurè, auria.
• Subjontiu present: aja, ages, age, ajam, ajatz, agen; imperatiu: ages, ajam, ajatz.
• Participi: agut; tempsi compausats: è agut, auia agut, aurè agut.

Èster ei un vèrb fòrça irregular. En preterit e en imperfècte de subjontiu a dues series de formes, sigu- e est-. Es sòns tempsi compausats se formen damb auer (è estat, auia estat) e eth participi ei estat.

• Present: sò, ès, ei / é, èm, ètz, son.
• Imperfècte: èra, ères, ère, èrem, èretz, èren.
• Preterit doble: siguí / estè, siguec / estèc, sigueren / estèren...
• Futur e condicionau damb radicau ser-: serè, seria.
• Subjontiu present: siga, sigues, sigue, sigam, sigatz, siguen; imperfècte siguessa / estèssa.
• Imperatiu: sigues, sigam, sigatz.
• Tempsi compausats damb auer: è estat, auia estat, aurè estat.

Èster s’emplegue entara votz passiva, entà indicar a on se tròbe quauquarrés o quauquarren, damb eth sens de resultar, damb adjectius de qualitat e entà díder era data. En bèri cassi pòt alternar damb estar.

• Votz passiva: èster + participi (seram jutjats).
• Demorar, víuer o trapar-se en un lòc: sò en Lhèida, èm en Bordèu.
• Se se tracte d’un hèt acabat o damb sens de permanéncia, pòt alternar damb estar: Non i siguec / Non i estèc guaire estona.
• Damb eth sens de resultar o devier; tanben se pòt emplegar estar: t’ei / t’està un shinhau cuerta.
• Damb adjectius de qualitat momentanèa, transitòria o irreversibla: Era sopa ei cauda; Er accidentat ère mòrt.
• Entà enonciar era data: A guaire èm aué?

Ena gramatica, toti es tempsi compausats se formen damb er auxiliar auer conjugat e eth participi passat deth vèrb, tanben en cas d’èster (è estat). En aranés i a fòrça vèrbs irregulars, que non son detalhadi ena gramatica: cau consultar Es vèrbs en aranés dera Acadèmia aranesa dera lengua occitana.

• Passat compausat = present d’auer + participi (è cantat).
• Plus-que-perfècte = imperfècte d’auer + participi (auia cantat).
• Preterit anterior = preterit d’auer + participi (auí cantat).
• Futur anterior e condicionau passat = futur / condicionau d’auer + participi (aurè cantat, auria cantat).
• Subjontiu passat e plus-que-perfècte = aja / auessa + participi.
• Entàs vèrbs irregulars, cau consultar Es vèrbs en aranés dera Acadèmia aranesa dera lengua occitana.

Era preposicion a pren ua d eufonica deuant de vocau (ad) e era forma ada deuant deth pronòm personau tonic de 3a persona. Se contracte damb er article (ath, ar, ara, as) e pòt introdusir tanben er objècte dirècte. Ei fòrça pròpria der aranés era construccion causativa hèr a + infinitiu.

• Formes: a, ad (deuant de vocau: ad arrés), ada (deuant deth pronòm tonic de 3a persona: ada eth).
• Contraccions damb er article: ath, ar, ara, as.
• Pòt anar deuant der objècte dirècte.
• Construccion causativa pròpria der aranés: hèr a + infinitiu.

Ath delà de a, de, en, entà/tà, per e enquia, er aranés a ua tièra de preposicions simples e locucions prepositives d’emplec corrent. Bères unes an valors o registres particulars, coma (de) cap a, que mèrque direccion o aproximacion, o exceptat, pròpria des registres formaus.

• (de) cap a / (de) cap tà: direccion, e tanben aproximacion en temps o en espaci.
• damb: companhia o instrument (forma aranesa; en medievau ab).
• dehòra de, deuant de, dessús de, dejós de, laguens (de), jos, sus: relacions de lòc.
• des de ... enquia: punt de partida e tèrme.
• durant / pendent: equivalentes, de temps.
• exceptat (forma literària e formau) equivau a lheuat (de).
• Tanben: contra, entre, maugrat, mejançant, segontes, sense.

Era preposicion de se contracte damb er article (deth, der, dera, des) e s’apostròfe deuant de vocau. Er aranés la emplegue tanben en foncion anaforica, entà reprener un mot anticipat, e deuant des nòms de casa.

• Contraccions: deth, der, dera, des.
• S’escriu d’ deuant de mot que comence per vocau.
• Excepcions: non s’apostròfe deuant de semiconsonanta ne deuant de un aute, ua auta, uns auti, ues autes.
• Ena lengua parlada era elision non ei tostemp clara, encara que s’apostròfe en escriut.
• Emplec anaforic, viu en aranés: reprén un mot anticipat (un aute, de vaquèr com jo).
• Deuant des «nòms de casa» o motius: Tòn de Joanchiquet, Tòn deth Baron.

Era preposicion en exprimís situacion en un lòc, damb repòs o damb moviment, e tanben valors temporaus (mesi e sasons), de materiau e, deuant d’infinitiu, un sens pròche deth gerondiu. Se contracte damb er article en en, ena e enes.

• Situacion en repòs: deuant de demostratius, de nòms de lòc e de nòms comuns (sò en Arties, en aqueth prat).
• Tanben damb moviment: lo portèc en Canejan.
• Temps: mai que mai entà situar en un mes o ua sason (en abriu, en iuèrn); en d’auti cassi convergís damb tà.
• Materiau: en hèr, en cuer.
• Deuant d’infinitiu, damb valor pròcha deth gerondiu: en anar tà casa, queiguí.
• Contraccions: en + eth / er = en; en + era = ena; en + es = enes. Cau evitar «en eth» e «en er», per influéncia deth castelhan.

Entà e era sua forma redusida tà son preposicions caracteristiques der aranés e deth gascon. Exprimissen direccion o destinacion, finalitat, situacion temporau e atribucion, e formen era locucion (en)tà que. Era causida entre entà e tà depen der enfasi e deth ritme dera frasa.

• Valors: direccion o destinacion, finalitat, destinacion o situacion temporau (tàs dotze, tà Nadau) e atribucion o datiu.
• Regís substantius, infinitius e pronòms: entàs herides, tà amortar eth huec, tà tu.
• Locucion conjontiva (en)tà que + subjontiu, de finalitat.
• Contraccions: entath, entar, entara, entàs; tath, tar, tara, tàs.
• Deuant de demostratius (e advèrbis de lòc) en a- pren -d eufonica: tad aciu, tad aquerò; tanben entad, entada, tada.
• Entà ei era forma plea e mès emfatica; tà predomine (tà naut, tà casa, tath lhet).
• Damb nòms de lòc se met abituaument entà, lheuat de tà Espanha, tà França.

Per a un sens locatiu de ‘a trauès de’ o ‘ath long de’ e s’emplegue tanben entàs parts deth dia. Se contracte damb er article (peth, pera, pes) e ena lengua parlada pòt pèrder era e deuant de vocau.

• Sens locatiu ‘a trauès de’: hèr peth miei un soc.
• Sens locatiu ‘ath long de’: pera montanha enjós.
• Temporau: entàs parts deth dia s’emplegue per (peth ser, peth dia); entà dates e hèstes, tà (tà Nadau).
• Contraccions: per + er = per, per + eth = peth, per + era = pera, per + es = pes.
• Ena lengua parlada, deuant de vocau, era e pòt elidir-se; per aquiu se prononcie /paɾ'kiu/.

Cap a ei en concurréncia damb entà, mès indique ua direccion mès vaga, ‘mès o mens cap aquiu’. Enquia exprimís eth tèrme en espaci o en temps a on arribe quauquarrés o quauquarren sense depassar-lo; a contraccions pròpries damb er article.

• Cap a: direccion vaga o aproximada, en concurréncia damb entà.
• (De) cap a tanben indique aproximacion en temps o en espaci (de cap ath ser).
• Enquia: tèrme en espaci o en temps, sense depassar-lo.
• Er emplec de enquia ei sustot locatiu, mès tanben temporau.
• Contraccions: enquiath, enquiar, enquiara, enquiàs; deuant de vocau, enquiad, enquiada.

Es preposicions a, de, en, per, enquia e entà/tà se contracten damb er article definit (eth, er, era, es). Es contraccions son obligatòries en escriut.

• a + eth = ath, a + er = ar, a + era = ara, a + es = as.
• de + eth = deth, de + er = der, de + era = dera, de + es = des.
• en + eth / er = en, en + era = ena, en + es = enes; cau evitar «en eth» e «en er».
• per + eth = peth, per + er = per, per + era = pera, per + es = pes.
• enquia e entà/tà tanben se contracten: enquiath, entath, tath...
• Ena lengua parlada, ena deuant de vocau pòt pèrder era a: [en'aigua].

Es advèrbis en -ment se formen a compdar deth femenin der adjectiu. Er aranés a ua tièra plan rica d’advèrbis de manèra e quantitat, bèri uns d’eri fòrça genuïns, coma massa (‘tròp’), molt, guaire, pro o shinhau.

• -ment s’ahig ath femenin der adjectiu: bonament, pausadament, valentament.
• Ena oralitat se mantenen encara formes en -ments (possiblaments).
• Massa vò díder ‘tròp’ (Açò ei massa car).
• Molt ei genuïn, viu ja enes trobadors, e non un malheu deth catalan.
• Piri ei fòrça socializat en Aran, ath costat de pitjor.
• Auti: amassa, arren, atau, aumens, ben, mau, fòrça, guaire, lèu, mès, mens, mèslèu, plan, pòc, pro, quasi, shinhau, sonque, sustot, tant.

Es advèrbis de lòc distinguissen proximitat (aciu, acitau) e distància (aquiu, aquitau) e exprimissen posicion e direccion (dessús, dejós, ensús, enjós, dehòra, laguens). Es advèrbis de temps an formes pròpries entà ‘ager’, ‘anet’ o ‘er an passat’, coma delàger, delànet o arunan.

• Lòc: aciu / aquiu, acitau / aquitau, apròp / luenh, naut / baish, darrèr / deuant, endarrèr / endeuant.
• Deçà / delà, ençà / enlà, dehòra / laguens, dejós / dessús, enjós / ensús, enlòc / pertot, entremiei, arran.
• Temps: abans, ara, dempús, adès, alavetz, encara, ja, jamès, lèu, soent, tard, tostemp, d’ora.
• Ager ‘ahir’, delàger ‘abans d’ahir’; anet ‘aguesta net’, delànet ‘era net passada’.
• Arunan / ariguan ‘er an passat’, enguan ‘aguest an’; aué, deman, (a) londeman.
• Tanlèu / autanlèu ‘tan lèu coma’.

Er aranés a advèrbis d’afirmacion (òc, sí, tiò, plan, tanben), de dobte (dilhèu, benlèu, bessè) e de negacion (non, nani, pas, cap, bric, tanpòc). Er aranés manten era regla classica dera negacion damb non deuant deth vèrb, que se pòt arrefortir damb pas, bric o cap; era negacion damb pas solet non i a penetrat guaire.

• Non se prononcie /nu/.
• Non introdusís constatacions negatives, responses negatives e proïbicions (Non gesques).
• Era negacion se pòt arrefortir damb bric, pas, non pas o cap.
• Cap refòrce ua negacion en concurréncia damb pas; non cau confóner-lo damb eth pronòm cap ‘degun’.
• Dobte: dilhèu, benlèu, bessè.
• Negacion: non, nani, pas, cap, bric, non cap, tanpòc (paspú e sapu son en desús).

Òc ei era particula afirmativa principau der aranés; sí ei tanben aranés, sense diferéncia neta de sens. Tiò ei ua afirmacion categorica damb refòrç afectiu. Òbe ven anticament de òc + ben, mès actuaument sonque a perviscut damb eth sens de negacion decidida.

• Òc ei era afirmacion per excelléncia; sí pòt alternar damb eth sense diferéncia neta.
• Òc-ben: confirmacion decidida.
• Tiò (/ti'ɔ/): afirmacion incondicionau, damb refòrç afectiu; soent redoblat o combinat damb òc (Òc, tiò!).
• Òbe: actuaument sonque a perviscut damb eth sens de negacion decidida.
• Prononciat /'ɔwβe/, ei un òc ironic, equivalent a ua negacion.
• Prononciat /'ɔβa/, ei ua negacion decidida e fòrça despectiva.

Ja ei advèrbi de temps, interjeccion e forme era locucion causau ja que. Tan, proclitic, introdusís comparacions e intensitats; tant va deuant de nòm o hè de advèrbi. Plan refòrce afirmacions damb un matís afectiu, e tanben a coma sinonim tanplan, mès cargat de sentiment.

• Ja: advèrbi de temps, interjeccion e locucion causau ja que.
• Tan (proclitic, prononciat /ta/) va deuant d’adjectiu o advèrbi: tan bèth com er aute.
• Tan ... que exprimís eth resultat dera intensitat.
• Tant va deuant d’un nòm (tant de tapatge), en tant ... com e coma advèrbi (Non cau patir tant).
• Plan: advèrbi intensiu afectiu; era -n se prononcie [-ŋ].
• Tanben se prononcie [ta'be]; tanplan ei eth sòn sinonim mès cargat de sentiment.

Es locucions adverbiaus son formades per dus o mès elements e an es madeishes foncions qu’es advèrbis: modifiquen vèrbs, adjectius o d’auti advèrbis. Era gramatica ne recuelh de manèra e quantitat, de lòc, de temps e d’afirmacion, dobte e negacion.

• Manèra e quantitat: pòc a pòc, de prèssa, mès o mens, a còp sec, un bèth pialèr, de mau còr.
• Lòc: ath torn, ath costat, ath cant, ath hons, entà naut, a onsevolhe.
• Temps: de seguida, bèth còp, ar auba, a boca de net, d’ora, hè un an.
• Afirmacion, dobte e negacion: de segur, sense dubte, dilhèu òc, pòt èster, tot a fèt, plan que òc.

Es conjoncions de coordinacion se classifiquen en copulatives, distributives, disjontives, adversatives, continuatives e illatives. Entre es adversatives, però ei era forma genuïna; mès s’a emplegat darrèrament en excès entà substituïr-la, quan però auie estat considerada a tòrt castelhanisme.

• Copulatives: e, ne.
• Distributives: ara ... (e) ara, ne ... ne, o ... o, sigue ... (o) sigue, de còps ... de còps.
• Disjontives: o, o ben; o non s’accentue (se prononcie /ɔ/ e sustot /u/).
• Adversatives: però, mès, senon, totun, sonque, mèslèu, autament, per contra.
• Però ei genuïna; cau evitar er emplec excessiu de mès entà substituïr-la.
• Continuatives: a mès, ath delà, tanben, (ne) tanpòc, encara.
• Illatives: alavetz, atau, donc / donques, en conseqüéncia.

Es conjoncions de subordinacion introdusissen proposicions completives, temporaus, modaus, causaus, consecutives, finaus, condicionaus, concessives e comparatives. Fòrça d’eres son locucions formades damb que.

• Completives: que, se.
• Temporaus: quan, abans que, dempús que, enquia que, mentre que, tanlèu que, cada còp que.
• Causaus: pr’amor que / perque, ja que, com(a), a causa de.
• Finaus: entà / tà que, pr’amor que, que.
• Condicionaus: se, a condicion que, a mens que, en cas que, trèt que, per pòc que.
• Concessives: maugrat que, per mès que, encara que, a despiet (de).
• Comparatives e consecutives: tan ... com(a), mès ... que, mens ... que; tan ... que, tant ... que, de manèra que.

Que a fòrça emplecs en aranés: interrogatiu, ponderatiu, disjontiu, comparatiu, excludent, causau e completiu. Ei caracteristic eth que enonciatiu, pròpri deth gascon, qu’introdusís frases afirmatives. S’apostròfe deuant de vocau, mès qué tonic jamès.

• Interrogatiu: particula sense accent qu’introdusís ua question (Que vòs vier ja?); non se confon damb eth pronòm qué.
• Ponderatiu: Que rèisho ès!, soent damb un dusau que (Que bendita qu’ès!).
• Repetit, alternatiu-disjontiu: Que plòigue o que hèsque solei.
• Comparatiu, excludent e causau: mès qu’un bicho; arren qu’arrir-me’n; que i pòs càber.
• Completiu: Ditz-li que vengue; cau evitar eth barbarisme «de que» (non me brembi que, e non «de que»).
• Enonciatiu (gascon): Eth hart que non se brembe deth languit.
• Que s’apostròfe deuant de vocau, lheuat deuant deth pronòm i o d’ua semiconsonanta; qué non s’apostròfe jamès.

Se ei condicionau, mès er aranés a tanben un se originau que, seguit d’un pronòm o particula interrogativa, introdusís subordinades negatives o interrogatives (se qui, se com, se qué, s’on). Com ei interrogatiu, ponderatiu e comparatiu; en comparacions se pòt escríuer com o coma, mès enes interrogatives tostemp com.

• Se condicionau: se siguéssem justicièrs poiríem hè’c.
• Se + qui / com / qué / on introdusís interrogatives indirèctes: Non sabi se qui ei.
• Com interrogatiu: Com ac hè entà...?
• Com ponderatiu: Com bronís aué era Garona!
• Com comparatiu, tanben damb tan: tan rica d’èrbes com de mines; com se.
• Se pòt escríuer com o coma, lheuat enes interrogatives, a on s’emplegue tostemp com.

Però ei viua en aranés, coma en catalan, encara que mens qu’en d’auti parlars d’òc; ei proclitica e cau accentuar-la graficament. Sonque ei conjoncion adversativa e limitativa, prononciada [‘suŋke], e limite un complement nominau o ua oracion.

• Però s’escriu tostemp damb accent grafic.
• Sonque, adversatiu: ‘senon’ (Non ei cap aquera sonque era auta).
• Sonque, limitatiu damb complement nominau: ‘solament’ (no’n vien sonque dus).
• Sonque pòt limitar tanben ua oracion complèta o elliptica.
• Prononciacion de sonque: [‘suŋke].

Es interjeccions se dividissen en pròpries (sons coma A!, Ai!, Au!) e impròpries (paraules d’autes categories, coma Praube! o Òsca!). Segontes era foncion, son d’expression, d’actuacion o de contacte.

• D’expression (alegria, admiracion, suspresa, dolor, pòur, hàstic): A!, Ai!, È!, Tè, Au!, Va!, Ècs!, Harai! / Praube!, Pietat!, Bon diu!, Visque!, Domatge!, Òsca!
• D’actuacion (cridar era atencion, orde, animar): Ei!, E!, Eist!, Nem! / Escota!, Atencion!, Venga!, Silenci!, Se vos platz!
• De contacte (salutacion, adiu, arregraïment, perdon): Òla!, A non! / Bon dia!, Adiu!, Adishatz!, Andocien!, Gràcies!, D’acòrd!
• Se manten era grafia andocien, era mès espandida enes escrits en aranés.

Er aranés forme fòrça nòms per derivacion damb sufixes, bèri uns d’origina latina e d’auti prerromans. Es mès productius exprimissen accion, agent, collectiu, lòc, qualitat abstracta o valors aumentatives e diminutives.

• -ada: accion (pujada, baishada), quantitat (annada), collectiu (vacada).
• -aire / -ador: agent; -aire ei un shinhau mès favorizat (charraire, pescaire / pescador); femenins en -aira, -adora.
• -alha: collectiu, soent despectiu (poralha, gojatalha); -às, -assa: aumentatiu e pejoratiu (omenàs, hemnassa).
• -èr, -èra: lòc (halhèr), persona encargada (vaquèr, oelhèra) e arbe fruitèr (perèr, pomèr).
• Diminutius: -et, -eta (arriulet), -on e -onha, femenin aranés de -on (branconha, aurelhonha), -òt, mès diminutiu que despectiu (gojatòt).
• -or: abstractes femenins d’adjectius (amargor, verdor); -esa (vielhesa, tristesa).
• -dís: substantius que designen causes repetides (roginadís ‘petita ploja’).
• -acèes, -als, -ids: nòms de familhes e ordes en latin scientific (rosacèes, rosals, canids).

Es adjectius se formen damb sufixes coma -able, -au, -ós, -ut, -iu o -és, que indiquen qualitat, abondància o origina. Es vèrbs se deriven sustot en -ar e -ejar, damb nombroses variantes expressives. Es presufixes son elements que s’interpausen entre eth radicau e eth sufixe (-arr-, -ass-, -ilh-...).

• Adjectius: -able (agradable), -au (pairau), -ós (amorós, poderós), -ut (brancut, morrut), -iu (tardiu), -és (aranés), -ís (malautís), -òu / -òla (montanhòu).
• -as, -assa: adjectius pejoratius (grandàs, verdàs); -et, -òt: diminutius (polidet, polidòt).
• -en: ordinaus dera lengua anciana, que conven restaurar (dosen, tresen, sinquen, seten).
• Vèrbs: -ar (pastar), -ejar (sermonejar, peirejar), -alhar (badalhar), -iscar (endormiscar-se, neviscar), -iquejar (ploriquejar), -ussejar (cantussejar).
• Presufixes: -arr- (petarrejar), -ass- (unglassada), -ilh- (dormilhon), -ol- (penjoletes), -in- (plorinós).

Es prefixes s’anteposen ath radicau entà modificar-ne eth sens. En aranés son fòrça productius a-, arre-/re-, des-, en-, es-/eish- e mau-, sustot entà formar vèrbs a compdar de nòms, adjectius o d’auti vèrbs.

• a-: forme vèrbs de nòms, adjectius o advèrbis (amoblar, abaishar, apropar).
• arre-, re-: valor iterativa o intensiva (arreconéisher, arretòrcer, remaridar).
• des-: separacion, negacion o sens contrari (desplumar, descauçar, desbrembar); s’escriu des- quina que sigue era prononciacion.
• en-: ‘méter en’, ‘conferir ua qualitat’ (en·hornar, enlordir); deuant de h s’escriu damb punt volat: en·hiscar.
• es-, eish-: privatiu o intensiu (escornar, escórrer, eishecar).
• mau-, mal-: sens negatiu (mauhèt, malfargada); mes-: despectiu (mesprètz).
• Auti: entre-, contra-, per-, so- / sos-, sobre- / subre-, tras- / tres-.

Es nòms scientifics des èsters vius son binòmis latins o latinizats, formadi peth nòm deth genre, damb majuscula iniciau, e er epitèt especific, e s’escriuen en cursiva. Es simbèus des magnituds van en cursiva, mès es des unitats son internacionaus e s’escriuen en redona, sense plurau ne punt finau.

• Nòm scientific: genre damb majuscula + epitèt especific, en cursiva (Abies alba).
• Abreviacions coma f., cv., var., subsp. o × van en letra normau.
• Simbèus de magnituds en cursiva: l, m, t, T, S, V, F, v, a, p.
• Simbèus d’unitats en redona e minuscula, lheuat que deriven d’un nòm de persona (N, J, W).
• Es simbèus d’unitats e de monedes non an plurau ne punt finau.
• Unitats de basa: mètre (m), quilogram (kg), segon (s), ampere (A), kelvin (K), mòla (mòl), candela (cd).